CÂU CHUYỆN
Câu chuyện Chạm Sắc
Một vành nón – Ba tinh hoa – Một câu chuyện. Hành trình đưa nón làng Chuông kết duyên cùng lụa Vạn Phúc và sơn mài Hạ Thái, lấy phụ nữ và trẻ em gái làng nghề làm trung tâm.
01
Lời ngỏ
Sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, từ nhỏ mình đã may mắn được ba mẹ cho học vẽ, học múa, học đàn violon và đưa đi xem múa rối nước, hòa nhạc, triển lãm tranh. Dần dần, mình quen nhìn mọi thứ qua lăng kính của màu sắc và thanh âm. Trong thế giới ấy có một hình ảnh luôn trở đi trở lại: người phụ nữ Việt Nam trong tà áo dài và vành nón lá.
Áo dài và nón lá đều là biểu tượng của vẻ đẹp dịu dàng, thanh lịch. Nhưng nếu áo dài đã được thế giới biết đến như quốc phục, thì chiếc nón lá lại lặng lẽ hơn, ít được người trẻ để tâm, dù đã theo mẹ, theo chị ra đồng, đi chợ, trẩy hội và đi vào ca dao, thơ ca, âm nhạc.
Điều khiến mình day dứt là chiếc nón ấy từng nhiều lần tỏa sáng trên sàn diễn và trang bìa tạp chí quốc tế, vậy mà ngay tại quê nhà, những người làm ra nó vẫn chật vật mưu sinh.
Nhiều lần về làng Chuông, theo chân các bà, các chị ra chợ nón sáng sớm, mình mới thấy hết sự kỳ công: lá lụi vò cát, phơi đến trắng bạc, miết cho phẳng; vành chuốt từ cật tre, nứa với 16 lớp vòng; mũi khâu đều tăm tắp, giấu kín mối nối. Mỗi chiếc nón mất ít nhất năm giờ, vậy mà chiếc đẹp nhất cũng chỉ bán được khoảng 100.000 đồng.
Ở làng, mình may mắn được gặp Nghệ nhân Nhân dân Tạ Thu Hương — người vừa giữ nghề, vừa sáng tạo ra chiếc nón lụa và đưa nón Chuông sang Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu. Trong ánh mắt cô, mình vẫn thấy nỗi đau đáu với nghề.
Bác Hồ dạy: “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình”. Vậy một người trẻ như mình có thể làm gì? Từ trăn trở ấy, ý tưởng ra đời: để nón làng Chuông kết duyên với tinh hoa của những làng nghề khác.
02
Làng Chuông hôm nay
Làng Chuông (nay thuộc xã Thanh Oai, Hà Nội) nổi tiếng với nghề làm nón lá hàng trăm năm. Nón Chuông có nét riêng ở sự tinh xảo: mũi khâu đều tăm tắp, mối nối được giấu kín, lá trắng và phẳng.
Nhưng nghề đang lặng lẽ mai một. Nơi từng có khoảng 4.000 hộ làm nón nay chỉ còn trên dưới 1.000 hộ. Mỗi người thường chỉ làm được một chiếc nón mỗi ngày, bán ra 50.000 – 60.000 đồng; thu nhập từ nghề trung bình chỉ khoảng 1,5 – 2 triệu đồng mỗi tháng.
Nguyên liệu lá lụi từ miền Trung ngày càng khan hiếm, người làm nghề già đi, người trẻ rời làng. Sản phẩm chủ yếu vẫn là nón truyền thống, chưa có dòng sáng tạo cho quà tặng, thời trang, sưu tầm hay khách quốc tế.
Vấn đề của làng Chuông không phải là thiếu bàn tay tài hoa, mà là chiếc nón truyền thống chưa tìm được chỗ đứng trong đời sống và thị hiếu hiện đại. Đó chính là khoảng trống mà Chạm Sắc muốn lấp đầy.
03
Khám phá làng nón Chuông
Làng Chuông thuộc xã Thanh Oai, cách trung tâm Hà Nội khoảng 30 km, đi theo quốc lộ 21B hoặc đường đê sông Đáy. Ca dao xưa đã có câu “Nón Chuông, khua lụa, quai thao làng Đơ” — dấu tích của một nghề đã có mặt ở đây từ rất lâu; người làng kể rằng nón Chuông được làm từ thế kỷ thứ tám, khi làng còn mang tên Trang Thì Trung.
Về làng, bạn có thể xem trọn quy trình làm nón ngay trong sân nhà dân: lá cọ phơi ba nắng, quay lá cho mềm, hong và sấy đến khi ngả vàng; khung nón chuốt từ nan nứa mọc dọc đê sông Đáy, quấn đủ 16 vành; rồi khâu lá và giấu mối chỉ — cái tài riêng của người làng Chuông. Nón khâu xong được hơ hơi diêm cho trắng và chống mốc, có khi quét thêm lớp dầu cho bóng.
Đừng bỏ lỡ chợ nón: mỗi tháng sáu phiên, họp từ sáu giờ sáng và tan sau chừng ba tiếng, người mua kẻ bán tấp nập quanh những chồng nón trắng. Nếu đi vào đầu xuân, bạn còn gặp hội chợ mùng mười tháng Giêng và lễ hội làng ngày mùng mười tháng Ba âm lịch, với đình làng xây năm 1894 làm tâm điểm.
Hiên Nhà Nón sẽ đặt ngay tại làng, để mỗi chuyến ghé thăm làng Chuông có thêm một điểm dừng: xem, thử làm, và mang về một chiếc nón có câu chuyện.
04
Ba nút thắt, ba lời giải
Qua trò chuyện với bạn bè cùng trang lứa, các cô, các chị và du khách đến Hà Nội, chúng mình nhận ra ba nút thắt. Chiếc nón mộc mỏng manh, dễ rách hỏng khi gặp mưa. Chiếc quai thông thường chưa đủ để nón trở thành một phụ kiện thời trang. Và nón cồng kềnh, khó mang đi xa.
Lời giải nằm ngay ở ba làng nghề của Hà Nội. Sơn ta Hạ Thái phủ và vẽ trực tiếp lên lá cọ trở thành “tấm áo giáp” chống thấm, đồng thời biến mỗi chiếc nón thành một tác phẩm độc bản. Dải lụa tơ tằm Vạn Phúc làm quai, khi tháo ra có thể thành khăn quàng cổ hay băng đô cài tóc. Và dòng nón gỗ sơn mài mini, úp gọn lên nhau, để du khách mang đi bất cứ đâu.
Nón mỏng manh — sơn mài làm bền. Quai kém hấp dẫn — lụa làm đẹp và đa năng. Khó mang đi xa — phiên bản mini. Không thay thế giá trị truyền thống, mà kế thừa và làm cho nó sống được trong đời sống hôm nay.
05
Ba dòng sản phẩm
Nón phủ và vẽ sơn mài Hạ Thái. Một dòng dùng sơn ta cùng bạc, đồng, vàng quỳ để thể hiện các bộ họa tiết do người sáng lập sáng tác; một dòng phủ bạc rồi trang trí bằng kỹ thuật sơn mài. Quai lụa in họa tiết đồng bộ với hình vẽ trên nón.
Nón lụa vẽ màu acrylic. Tiếp nối chiếc nón lụa do các nghệ nhân làng Chuông sáng tạo — nón lá bọc lụa, trang trí bằng màu acrylic theo các bộ hình vẽ của dự án.
Nón gỗ sơn mài mini. Dòng quà lưu niệm nhỏ gọn, bền, theo bộ 3, 4 và 5 chiếc với kích thước lớn dần, có thể úp gọn lên nhau — dễ vận chuyển mà không móp méo.
Ba bộ họa tiết đầu tiên lấy cảm hứng từ hoa tuyết mai, hoa đào và hoa sen. Mục tiêu là hoàn thiện ba bộ sưu tập đầu tiên với khoảng 10 – 20 mẫu, cùng một thư viện 50 – 100 họa tiết lấy cảm hứng từ văn hóa Việt, được đăng ký bảo hộ bản quyền.
06
Hiên Nhà Nón
Hiên Nhà Nón là không gian nghệ thuật – du lịch trải nghiệm rộng 120m² tại làng Chuông: workshop, trưng bày, kể chuyện và bán sản phẩm của cả ba làng nghề tại một điểm đến.
Hình khối chiếc nón được tái hiện thành hệ trần đèn treo lơ lửng, tạo nhịp ánh sáng đồng tâm, ấm áp. Những dải lụa Vạn Phúc uốn lượn phân chia không gian; mặt bàn và bục trưng bày phủ sơn mài Hạ Thái phản chiếu ánh sáng.
Hành trình một chiều đưa khách đi qua ba lớp trải nghiệm. Nhìn: khu trưng bày các bộ sưu tập và bức tường di sản “Một vành nón – Ba tinh hoa”. Chạm: khu workshop, nơi khách chằm nón, vẽ trang trí trên nón lá và nón lụa, thử kỹ thuật sơn mài, chọn quai lụa. Lưu giữ: khu bán hàng và góc trà, ngồi sập gỗ trò chuyện cùng nghệ nhân.
Hiên Nhà Nón cũng hiện diện trên mạng: website, fanpage và group là nơi hội tụ ý tưởng, một thư viện họa tiết mở và là kênh lan tỏa hình ảnh nón lá Việt tới giới trẻ trong nước và quốc tế.
07
Trao quyền cho phụ nữ và trẻ em gái
Đối tượng thụ hưởng chính của dự án là phụ nữ và trẻ em gái làng Chuông — những người khéo tay nhưng ít cơ hội. Thay vì chỉ dạy làm chiếc nón cơ bản, điều các em vốn đã biết, dự án trao những kỹ năng tạo giá trị mới: vẽ và trang trí mỹ thuật, phối màu, khảm sơn mài trên nón và lụa, thuyết minh và hướng dẫn trải nghiệm, truyền thông và marketing online.
Người sáng lập trực tiếp tạo mẫu vẽ và đứng lớp hướng dẫn kỹ năng vẽ, ưu tiên các bạn nữ có hoàn cảnh khó khăn. Mục tiêu trước mắt là ít nhất 30 phụ nữ và trẻ em gái được đào tạo, hình thành nhóm “Đại sứ trẻ Làng Chuông” đồng hành cùng nghệ nhân.
08
Cam kết xanh
Cả ba làng nghề đều dùng chất liệu tự nhiên: lá cọ, cật tre, nứa; sợi tơ tằm; sơn ta là nhựa của cây sơn, cùng vỏ trứng, vỏ trai, bạc quỳ. Chạm Sắc cam kết ưu tiên nguyên liệu tự nhiên truyền thống, hạn chế tối đa sơn công nghiệp và hóa chất độc hại; bao bì dùng giấy và carton có thể tái chế thay cho túi ni-lông.
Tại các lớp học và không gian trải nghiệm, học viên và du khách được hướng dẫn phân loại, thu gom vật liệu thừa. Đó vừa là cách giữ đúng hồn cốt của nghề, vừa hợp với xu hướng tiêu dùng xanh — và cũng là một phần của câu chuyện sản phẩm.
09
Những người đồng hành
Dự án được dẫn dắt bởi các nghệ nhân, họa sĩ của chính ba làng nghề: Nghệ nhân Nhân dân Tạ Thu Hương (nón làng Chuông), họa sĩ Trần Công Dũng — Dũng Dị (sơn mài Hạ Thái) và Xưởng lụa Triệu Văn Mão (lụa Vạn Phúc), cùng các nhà thiết kế và họa sĩ trẻ.
Tên gọi “Chạm Sắc” mang hai lớp nghĩa: “chạm” của bàn tay người thợ, của sơn mài; “sắc” của lụa, của nghệ thuật và của tuổi trẻ. Biểu tượng là vành nón nhìn từ trên xuống như một vầng trăng tròn, với dải lụa uốn quanh tựa khuông nhạc — gợi cây đàn violon và “bản giao hưởng” của ba làng nghề.
10
Ngày mai của vành nón
Về lâu dài, Chạm Sắc hướng tới mô hình “Một điểm đến – Tinh hoa ba làng nghề”, đưa làng Chuông trở thành điểm đến văn hóa – sáng tạo tiêu biểu của Thủ đô và có thể nhân rộng tới các làng nghề khác. Hiên Nhà Nón được kỳ vọng trở thành không gian trải nghiệm thường xuyên, như một Bảo tàng Nón làng Chuông.
Chúng mình cũng mơ về những đêm diễn nơi nón sơn mài hòa cùng mặt nước, ánh sáng và âm nhạc — một bản giao hưởng của màu sắc. Khi dự án vận hành nhịp nhàng, toàn bộ không gian Hiên Nhà Nón, website và fanpage sẽ được chuyển giao cho địa phương để tiếp tục gìn giữ di sản nón làng Chuông.
Giữ gìn văn hóa không phải là cất nó vào tủ kính, mà là làm cho nó tiếp tục sống.